आज असार १५ : राष्ट्रिय धान दिवस तथा दही–चिउरा खाने पर्व मनाइँदै

काठमाडौं । आज असार १५ गते नेपालभर राष्ट्रिय धान दिवस तथा दही–चिउरा खाने पर्व विभिन्न कार्यक्रमका साथ मनाइँदै छ। असार महिनाको मध्यतिर पर्ने यो दिन नेपाली कृषि परम्परा, किसानको मेहनत र धान उत्पादनको महत्वलाई सम्झिने विशेष अवसरका रूपमा लिइन्छ।

नेपाल कृषि प्रधान देश हो। अहिले पनि देशको ठूलो जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमै निर्भर छ। त्यसमध्ये धान नेपालको सबैभन्दा महत्वपूर्ण खाद्यान्न बाली हो। नेपालीको दैनिक भोजनको मुख्य आधार चामल भएकाले धानलाई खाद्य सुरक्षाको मेरुदण्ड मानिन्छ।

असार १५ लाई धान रोपाइँको सबैभन्दा उपयुक्त समय मानिन्छ। वर्षायाम सुरु भएसँगै खेतमा पानी भरिने र धान रोप्न अनुकूल वातावरण बन्ने भएकाले किसानहरू यही समयमा सामूहिक रूपमा धान रोप्ने गर्छन्। रोपाइँका क्रममा खेतमै असारे गीत गाउने, हिलो खेल्ने र एकअर्कालाई हिलो दलेर रमाइलो गर्ने परम्पराले नेपाली ग्रामीण जीवनको मौलिक संस्कृति झल्काउँछ।

राष्ट्रिय धान दिवसको इतिहास

नेपाल सरकारले वि.सं. २०६१ सालदेखि प्रत्येक वर्ष असार १५ गते राष्ट्रिय धान दिवस मनाउन थालेको हो। यसको उद्देश्य धान उत्पादन बढाउन किसानलाई प्रोत्साहन गर्ने, आधुनिक कृषि प्रविधिको प्रयोगलाई बढावा दिने तथा कृषि पेशाप्रति सम्मान अभिवृद्धि गर्नु हो।

प्रत्येक वर्ष राष्ट्रिय धान दिवस फरक–फरक नारासहित मनाइन्छ। यस अवसरमा कृषि मन्त्रालय, प्रदेश सरकार, स्थानीय तह, कृषि अनुसन्धान संस्था तथा विभिन्न संघ–संस्थाले धान रोपाइँ महोत्सव, कृषक सम्मान, कृषि प्रदर्शनी, सचेतनामूलक कार्यक्रम र आधुनिक खेती प्रविधिको प्रदर्शन गर्ने गरेका छन्।

दही–चिउरा खाने परम्परा

असार १५ लाई दही–चिउरा खाने दिन भनेर पनि चिनिन्छ। धान रोपाइँको कठिन श्रमपछि किसानहरूले दही र चिउरा खाने परम्परा धेरै पुरानो हो। दहीले शरीरलाई शीतलता दिने, चिउराले तत्काल ऊर्जा प्रदान गर्ने र वर्षायाममा काम गर्ने मानिसलाई आवश्यक पोषण दिने विश्वास रहिआएको छ। यही कारण यो परम्परा पुस्तौंदेखि नेपाली समाजमा जीवित छ।

आज शहरदेखि गाउँसम्म धेरै मानिसले दही–चिउरा खाएर यो पर्व मनाउने गर्छन्। कतिपय स्थानमा सामूहिक भोज, सांस्कृतिक कार्यक्रम र रोपाइँ प्रतियोगितासमेत आयोजना गरिन्छ।

धानको आर्थिक महत्व

धान नेपालको प्रमुख खाद्यान्न बाली हो। यसले राष्ट्रिय अर्थतन्त्र, रोजगारी र खाद्य सुरक्षामा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा खेतीयोग्य जमिन घट्दै जानु, युवाहरूको वैदेशिक रोजगारीतर्फ आकर्षण, जलवायु परिवर्तन, मल–बिउको अभाव तथा आधुनिक कृषि प्रविधिको सीमित प्रयोगजस्ता चुनौतीका कारण कृषि क्षेत्र प्रभावित भइरहेको छ।

त्यसैले असार १५ केवल पर्व मात्र होइन, किसानको सम्मान गर्ने, कृषि क्षेत्रको विकासबारे सोच्ने र आत्मनिर्भर कृषि प्रणाली निर्माण गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्ने दिन पनि हो।